CẮT MẮT TÔM MẸ TRONG SẢN XUẤT GIỐNG: KỸ THUẬT VÀ CƠ CHẾ THÀNH THỤC SINH DỤC

1. TỔNG QUAN VỀ KỸ THUẬT CẮT MẮT TÔM TRONG SẢN XUẤT GIỐNG

Cắt mắt tôm (eyestalk ablation) là kỹ thuật can thiệp một bên cuống mắt tôm cái để hỗ trợ buồng trứng phát triển trong điều kiện nuôi nhốt. Phương pháp từng được sử dụng phổ biến ở tôm sú (Penaeus monodon) và tôm thẻ chân trắng (Litopenaeus vannamei).

Mục tiêu không chỉ là kích thích đẻ mà còn phải bảo toàn sức khỏe tôm mẹ, chất lượng trứng và ấu trùng. Vì vậy, PHƯƠNG PHÁP CẮT MẮT TÔM TRONG SẢN XUẤT GIỐNG chỉ nên cân nhắc khi cần thiết, căn cứ loài và điều kiện trại.

HÌNH 1 – Phương pháp cắt mắt tôm trong sản xuất giống – kiểm tra tôm cái bố mẹ.

2. VÌ SAO PHẢI CẮT CUỐNG MẮT TÔM?

Cuống mắt chứa phức hợp cơ quan X – tuyến xoang, tham gia điều hòa nội tiết. Hormone ức chế tuyến sinh dục (GIH/VIH) tại đây kìm hãm sự phát triển buồng trứng và quá trình tạo noãn hoàng.

Can thiệp một bên cuống mắt giúp giảm tác động ức chế, qua đó có thể thúc đẩy buồng trứng phát triển. Tuy nhiên, cắt mắt không bảo đảm tôm sẽ đẻ: dinh dưỡng, di truyền, độ trưởng thành, môi trường và sức khỏe vẫn quyết định kết quả.

3. LỰA CHỌN TÔM MẸ TRƯỚC KHI CẮT MẮT

Chọn tôm cái có nguồn gốc rõ ràng, được kiểm soát mầm bệnh; thân nguyên vẹn, phụ bộ đầy đủ, bơi và bắt mồi bình thường. Tôm phải khỏe, vỏ cứng hoàn toàn, không vừa hoặc sắp lột xác, không có tổn thương hay dấu hiệu nhiễm bệnh.

Đánh giá tuổi, kích cỡ, dinh dưỡng, buồng trứng và dấu hiệu giao vĩ theo từng loài. Không áp dụng chung ngưỡng trọng lượng: FAO nêu mốc tối thiểu 100 g trong một quy trình dành cho tôm sú, còn tôm thẻ bố mẹ có kích cỡ nhỏ hơn. Loại tôm yếu, mềm vỏ hoặc stress sau vận chuyển; ưu tiên xem xét khả năng thành thục tự nhiên trước khi can thiệp.

4. QUY TRÌNH CẮT CUỐNG MẮT TÔM

Chuẩn bị bể phục hồi riêng, nước ổn định, dụng cụ sạch – vô trùng và hồ sơ theo dõi. Nhân viên phải được huấn luyện, tuân thủ quy trình thao tác chuẩn (SOP).

Trình tự thực hiện:

1. Kiểm tra: Xác nhận loài, giới tính, sức khỏe, tình trạng vỏ; loại cá thể không đạt.
2. Giảm stress: Cố định nhẹ, thao tác nhanh; tránh để tôm khô, va đập hoặc bị ép thân.
3. Chọn bên xử lý: Thông lệ là can thiệp một bên cuống mắt tôm cái, giữ lại mắt còn nguyên; không tự ý cắt hai bên.
4. Thao tác: Dùng phương pháp đã được trại thẩm định như cắt bằng dụng cụ chuyên dụng, cauterization hoặc thắt cuống mắt. Kiểm soát tổn thương, chảy máu và nhiễm bẩn; không dùng dụng cụ cùn, gỉ hoặc chưa khử trùng.
5. Kiểm tra: Quan sát vị trí xử lý và dấu hiệu bất thường, sau đó chuyển ngay tôm vào bể phục hồi.

Không có thông số thao tác chung cho mọi loài và cơ sở. SOP cụ thể cần được cán bộ kỹ thuật hoặc thú y thủy sản phê duyệt.

HÌNH 2 – Phương pháp cắt cuống mắt tôm cái trong sản xuất giống tại trại giống.

5. CHĂM SÓC TÔM MẸ SAU KHI CẮT MẮT

Theo dõi để phát hiện tôm bỏ ăn, bơi bất thường, mất thăng bằng, tổn thương kéo dài hoặc nhiễm trùng. Duy trì oxy hòa tan, nhiệt độ, độ mặn, pH và hợp chất nitơ ổn định theo yêu cầu loài; hạn chế biến động nước và bắt chuyển nhiều lần.

Cho ăn thức ăn bố mẹ chất lượng, cân đối, tươi sạch; điều chỉnh khẩu phần theo sức bắt mồi để tránh dư thừa. Không tự ý dùng kháng sinh, hóa chất sát trùng hoặc thuốc gây mê khi chưa có chỉ định.

6. THEO DÕI QUÁ TRÌNH THÀNH THỤC VÀ SINH SẢN

Quan sát định kỳ màu sắc, kích thước và mức phát triển buồng trứng; ghi nhận thời điểm thành thục, giao vĩ, đẻ, số trứng, tỷ lệ thụ tinh, tỷ lệ nở và chất lượng Nauplius. FAO nêu mốc kiểm tra tuyến sinh dục khoảng 3–5 ngày sau xử lý trong một quy trình; đây chỉ là tham khảo, không phải lịch cố định cho mọi loài.

Chỉ chuyển tôm cái đạt giai đoạn thành thục phù hợp sang bể đẻ. Đánh giá cả sản lượng lẫn chất lượng trứng, ấu trùng và tỷ lệ sống; ghi chép khả năng tái thành thục để nhận biết suy kiệt.

HÌNH 3 – Theo dõi buồng trứng sau phương pháp cắt mắt tôm trong sản xuất giống.

7. NHỮNG LƯU Ý QUAN TRỌNG KHI CẮT MẮT TÔM

Cắt cuống mắt là can thiệp gây tổn thương, có thể làm tăng stress, rối loạn sinh lý, suy giảm thể trạng, ảnh hưởng miễn dịch, tỷ lệ sống và chất lượng con giống. Chỉ thực hiện khi có cơ sở kỹ thuật và kế hoạch chăm sóc sau thao tác; không cắt hai bên tùy tiện.

Xu hướng quốc tế đang chuyển sang sản xuất không cắt mắt. ASC đã công bố lộ trình loại bỏ dần kỹ thuật này với tôm thẻ và tôm sú; Global Seafood Alliance yêu cầu cơ sở đạt chứng nhận BAP chấm dứt cắt mắt vào cuối năm 2030. Một số nghiên cứu cho thấy có thể duy trì sản lượng trứng/ấu trùng ở tôm thẻ bằng quản lý tiền thành thục không cắt mắt, nhưng thay thế ở tôm sú còn phức tạp.

Vì vậy, PHƯƠNG PHÁP CẮT MẮT TÔM TRONG SẢN XUẤT GIỐNG là biện pháp có điều kiện, không nên mặc định áp dụng. Nguồn bố mẹ tốt, dinh dưỡng, an toàn sinh học và môi trường phù hợp mới là nền tảng sản xuất giống ổn định.

LIÊN HỆ TƯ VẤN KỸ THUẬT

Liên hệ đội ngũ Chuyên gia của Agribiotech Việt Nam

Hotline Zalo tư vấn miễn phí 24/7: 0972.511.077

Trang web: www.agribiotech.vn

Nguồn tài liệu tham khảo

• FAO – Thiết kế, vận hành và quản lý trại giống tôm.
• Chowdhury và cộng sự (2026) – Điều hòa phân tử và nội tiết của quá trình trưởng thành buồng trứng ở tôm sú đen.
• Tạp chí Khoa học Biển Tiên tiến (2022) – Phúc lợi của động vật giáp xác mười chân được nuôi trồng.
• Aquaculture Stewardship Council (ASC), thông báo ngày 08/08/2025 về lộ trình loại bỏ cắt cuống mắt.
• Global Seafood Alliance (GSA), thông báo ngày 27/08/2025 về việc chấm dứt cắt mắt tại các cơ sở đạt chứng nhận BAP vào cuối năm 2030.
• Magaña-Gallegos và cộng sự (2021) – Nghiên cứu về ảnh hưởng của biofloc và cắt cuống mắt đến hiệu quả sinh sản, chất lượng trứng tôm thẻ.